*** جهان مجازی و سلامت روان ***
انسان امروز توسط ارتباطات نامرئی احاطه شده و روزبهروز واقعیت فیزیکی خود را بهعنوان یک سوژهی انسانی از دست میدهد و به شیء ناپیدا و پنهانشده در پشت خطوط و امواج الکترونیکی و پرتوهای نوری تبدیل میشود که گاه تنها صدایی از خود بهجا میگذارد. اگر تلفن و رایانه را محصول دوران مدرن بدانیم، پدیدهی پیامک، بلوتوث، چت، ایمیل و... از دستاوردهای پستمدرنیسم بهشمار میروند. این گذار تاریخی با حاکم کردن و میدان دادن به فضای مجازی، انسان را از حضور علنی محروم کرده و به عینیت او آسیب زده است.
قرن بیستویکم با مجازیسازی ارتباطات شروع شد. ابررسانهها بیش از آنچه که مخاطب انتظار و ظرفیت دارد، به او ارائه میکنند. بین جهانیشدن و فضای مجازی، ارتباطی دوسویه برقرار است. از طرفی میتوان جهانیشدن را عامل پدیدآیی فضای مجازی دانست و فروپاشی مرزهای انسانی را به آن نسبت داد و از طرف دیگر، گسترده بودن ارتباطات مجازی و ماهیت بیمکانی و بیزمانی و فراگیربودن آن و بارش فکری نابههنگام آنرا عامل شکستن مرزهای سنتی و قبیلهای و یکپارچهسازی ارزشهای انسانی دانست. به اینترتیب، جهان رفتهرفته از وضعیت دیالوگ (گفتوگو) خارج شده و بهسوی مونولوگ (تکصدایی) پیش رفته است و یکی، همه را مجاب میکند که گفتمان او را بپذیرند.
در یک فضای ارتباطی واقعی که بهطور معمول حضور یک یا چندنفر بارز است، طرفین با مخاطب قراردادن همدیگر، اطلاعاتی هرچند اندک معاوضه میکنند و به حریم همدیگر نیز آسیب نمیزنند اما در فضای مجازی همچون اینترنت، پیامک، چت و... طرفینِ ماجرا، آن کمترین اطلاعات درست را نیز از همدیگر دریغ میکنند. در پشت پردهی این ماجرا، افرادی قراردارند که شاید هیچ شناختی از همدیگر ندارند و گاه آدرسهای اشتباه به یکدیگر میدهند تا نشانی از خود برجای نگذارند و اینها همه سلامت روان افراد را با چالش جدی، مواجه کرده است.
ارتباط چیست؟
ارتباط، فرآیندی تبادلی است که بهطور معمول، هدف خاصی را دنبال میکند و حیطهی آن بسیار گسترده میباشد. انواع ارتباط عبارتند از:
- ارتباط شفاهی (کلامی): ابزار آن، کلمه و زبان است مانند تماس تلفنی و...
- ارتباط کتبی (متنی): بیشتر از طریق نوشتار و با ابزار قلم و کاغذ صورتمیگیرد مانند نامهنگاری و...
- ارتباط سازنده: این نوع ارتباط بهطور معمول با هدف اطلاعرسانی و انجام امور روزمره بهطور شایسته صورتمیگیرد.
- ارتباط ویرانگر: هدف این نوع ارتباط بهطور معمول، تخریب دیگری است.
- ارتباط واقعی: این نوع ارتباط در حضور دیگری صورتمیگیرد و بهطور معمول رودررو است. افراد همدیگر را میبینند و هم از طریق کلام و هم از طریق زبان بدن به یکدیگر بازخورد میدهند.
- ارتباط مجازی: گونهای ارتباط غیرحضوری است که محصول دوران مدرن میباشد و روزبهروز دامنهی آن گستردهتر میشود.
مزایای ارتباطات مجازی
بیشک هیچ ارتباطی بدون سودمندی نیست، کمترین مزیت آن، بازخوردی است که فرد دربارهی خود از دیگری میگیرد. فضای مجازی، وضعیت گفتمانی جدیدی را برای بشر امروز که در نهایتِ ازدحام و تنگنای وقت بهسر میبرد، ایجاد نموده است. این فرصتِ گفتمانی به تولید معانی و نمادهای جدیدی نیز منجر شده و به افزایش دامنهی آگاهی و هوشمندی بشر کمک کرده است.
معایب ارتباطات مجازی
ارتباط مجازی از هر نوعی که باشد چه سازنده، چه مخرب، چه تبلیغی و چه تخریبی، چه پیامکی که اواخر شب، سکوت و آرامش را بههم میزند و چه اخباری که با عنوان فوری در زیرنویس تلویزیون حک میشود، چون بدون اجازهی قبلی و گاه غافلگیرانه و ناگهانی به فرد ارسال میشود و به میدان روانی و حریم خصوصی او تجاوز میکند، نوعی تحمیل است. از اینرو، قبل از آنکه محتوای پیام و گیرندهاش بررسی شود، بایست انگیزهها و هدفهای روانشناختی فرستنده مورد بحث و بررسی قرارگیرد. موضوعی که میباید به چشم خطر و آسیب به آن نگاه کرد، ابررسانههایی چون ماهواره و تلویزیون هستند که بیمحابا و بهگونهای سلطهگرانه، خود را به فضای خصوصی افراد تحمیل کردهاند و از این حیث، جهانی تکصدایی بهوجود آوردهاند.
ارتباطات مجازی و اختلالهای روانی- رفتاری:
افرادی که در فضای مجازی زیست میکنند و یا بهشکلی نامتعارف زیر سلطهی رسانهها و وسایل ارتباطجمعی و حاکمیت صدا و تصویر قراردارند و پیوسته بمباران اطلاعاتی میشوند، در حالت کلی و بهمرور زمان به «اختلال شخصیت مرزی» مبتلا میشوند. چنین افرادی بهطور معمول، فکرها و احساسهای دیگران را وام میگیرند. ذهن آنان بهمرور زمان، انباری از معلومات پراکنده و گوناگون میشود که این ویژگی پذیرندهبودن و آگاهیهای پارهپاره بهمرور زمان، ارزشها و باورهای فرد را با بحران مواجه میکند. سرکوب آنچه خود دارد و پذیرش آنچه که دیگری به او ارائه میدهد، منجر به شکلگیری عقیده و بالطبع، رفتار منفی میشود و فرد رفتهرفته دچار روانپریشی حاد میگردد. خشم، نفرت، توهم، هذیان، نشخوار ذهنی، بیارزشی، ضعف اعتمادبهنفس، اضطراب، افسردگی، وسواس و حتی شکلگیری فکرهای ویرانگر و... وجود او را فرامیگیرد.
فضای مجازی و سازمان شخصیت:
در دنیای واقعی «من»، انسان در نقش کنترلکننده ظاهر میشود و ارتباط را به سمتوسویی منطقی و عقلانی پیشمیبرد و رابطه بیشتر سالم و در یک چهارچوب از پیش تعیینشده انجام میگیرد اما در فضای مجازی، بخش «نهاد» که همان «اصل لذت» شخصیت انسان است، اوضاع را در اختیار خود میگیرد و حضور «من» را به حاشیه میبرد و حتی بهمرور زمان، «فرامن» را نیز از عرصه خارج میکند. فرمانروایی «نهاد» بهحدیست که ارتباط، به لذتجویی صرف، خشونت و پرخاشگری کشیده میشود.
سراب رابطه (سه مدل رابطهی نابرابر)
آنچه که در چترومها میگذرد، یک نوع نقش بازیکردن یا جایگزینی عاطفی است، بازی صید و صیاد است. یکی قربانیکننده و دیگری قربانیشونده است و گاه هر دوطرف مورد سوءاستفادهی یکدیگر قرارمیگیرند. بعد از ساعتها گپ و گفتوگو، هر دو خیال میکنند سود بردهاند و یا برعکس، هر دو احساس میکنند مورد سوءاستفادهی دیگری قرارگرفته است.
روانپریشی گفتمانی
بسته به شخصیت طرفین، گاه این گفتمان میتواند حائز لذتی دردناک باشد و با وجود دردآوربودن، لذتبخش باشد و به میزانی که طرفین مورد سوءاستفادهی عاطفی یکدیگر قرارمیگیرند، عطششان برای ادامهدادن، بیشتر میشود. حرفهای غیراخلاقی را با وجود بار تخریبی آن، مایلاند که بشنوند و بگویند. استفاده از استعارههای غیراخلاقی، شوخیهای سیاه، دروغگویی و جعل واقعیت، ارتباط را از حالت نرمال خارج میکند. این ارتباط چون خارج از روابط انسانی سازنده است و افراد بهراحتی و حتی بدون مجوز به فضای شخصی دیگری وارد میشوند، از اینرو زمینهی مشاجرهی لفظی زودتر فراهم میشود و طرفین به اینخاطر که تعهدی برای رعایت حریم همدیگر ندارند، از هیچ لفظ و کلمهی تحقیرآمیز و خشونتباری دریغ نمیورزند.
دو رهیافت ممکن :
همانطور که اشاره شد، وسایل ارتباطی مدرن، چنان احاطهای بر زندگی بشر امروز پیدا کردهاند که بهراحتی نمیتوان از آنها فرار کرد چراکه رابطهای تنگاتنگ با زندگی روزمرهی افراد پیدا کردهاند. عدم رعایت احتیاط در کاربرد آنها میتواند خطرناک باشد و پیامدهای ناگواری برجای بگذارد.
- بازگشت به طبیعت: برگشت به طبیعتِ حیات انسانی و عدم استفاده از این قبیل وسایل، جز در موارد اضطراری، شاید بتواند سرسامآوری آنها را تا حد زیادی کاهش دهد و تسکینی بر دردها باشد. بهعنوان نمونه، تلفن همراه، وسیلهای ارتباطیست که بیشتر برای دسترسی دیگران به ما بهکار میرود، در حالیکه ما تعهدی نداریم مدام در دسترس دیگران باشیم. خیلی راحت میتوان قید داشتن آنرا زد و از گوشبهزنگی مدام که خود موجب سلب آرامش است، رهایی یافت.
- استفادهی هدفمند: اصل مهمی که بهکارگیری آن میتواند ثمربخش باشد، استفادهی برنامهریزیشده از این قبیل وسایل ارتباطی است. درواقع چه الزامی وجود دارد که ما مدام تنهاییمان را با خیرهشدن به شبکههای ماهوارهای و تلویزیونی و ارتباطات اینترنتی پرکنیم؟! بیشک، جایگزینهای بهتری وجود دارند مشروط بر آنکه هزینهی منفعت روانی خود را درنظر بگیریم.
سعید عبدالملکی
روانشناس، مشاور و عضو هیأت علمی دانشگاه پیام نور
تهیه شده توسط مجله شادکامی و موفقیت
www.seemorgh.com/lifestyle
دوستان عزیز ، شما را دعوت می کنم به نقد و بررسی این مقاله با توجه به تجربیاتی که از دنیای مجازی دارید ، البته با تاکید بر واقع بینی
RE: *** جهان مجازی و سلامت روان ***
سلام
با توجه به تجربیاتی که من از دنیای مجازی دارم ، این فضا هم میتونه مفید باشه و هم فوق العاده مخرب.
در زمینه مفید بودن ( ارتباط از طریق ایمیل یا همین تالارهای گفتگو مثلا" ) تجربه ای که خودم دارم اینه که دو یا چند نفر می تونن بدون اینکه همدیگرر بشناسن و یا از طرح مشکلشون شرمسار و شرمنده باشن ، مشکلشون رو مطرح می کنن و با دیگران مشورت می کنن و خیلی ها به جواب می رسن و واقعا" این ارتباط به حالشون مفید واقع میشه.گاهی انسان میتونه توی این فضای مجازی برای رضای خدا کسی رو راهنمایی و ارشاد کنه ، میتونه با همدردی و همدلی باعث بشه کسی به آرامش دست پیدا کنه البته این مورد موقتی میتونه باشه .
در زمینه مخرب بودن این نوع ارتباطات هم همان مواردی که توی مقاله اشاره شد بعلاوه اینکه گاهی دو نفر ناشناخته و بدون آگاهی در اثر ارتباط مداوم به همدیگه وابسته میشن و این خیلی مخرب میتونه باشه خصوصا" اگه ارتباطشون برای حل یک مشکل و یک بحث علمی یا دینی مثلا" نبوده باشه و بلکه صحبتهای خصوصی و عاشقانه رد و بدل کرده باشن .ش
RE: *** جهان مجازی و سلامت روان ***
[align=justify]سلام :72:
فکر می کنم اولین گام اینه که این کلمه "مجازی" رو حذف کنیم.
چرا باید به هر ارتباط غیر حضوری ای بگیم غیر حقیقی (مجازی)؟
تکنولوژی باعث شده نوع دیگری از ارتباط در زندگی ما معنا پیدا کنه که گاها مهارت استفاده درستش رو نداریم.
بنابراین طبق معمول اولین گام اینه:
پذیرش.
دومین گام:
فرهنگ سازی.
و سومین گام:
آموزش مهارت استفاده.
:72:[/align]
RE: *** جهان مجازی و سلامت روان ***
با سلام:72:
با توجه به تجربه 6-7 ساله زندگیم در دنیای مجازی به نظرم بهتره قبل از استفاده از هر چیز ابتدا نسبت به خودمون و کمبود ها و نیازهامون واقف بشیم و بعد از هر چیزی(حقیقی یا مجازی) که قصد استفاده از اون رو داریم شناخت پیدا کنیم و خطرات و منافعی که واسمون داره رو بررسی کنیم اینجوری می تونیم بهترین استفاده رو از هر چیزی ببریم .
باید به این مساله توجه کنیم که هر آنچه پیرامون ماست چه مادی چه معنوی ابزاری برای رسیدن به هدف نه خود هدف. از نظر من دنیای مجازی هم شبیه مخدر هست می تونی اینقدر خودتو درگیرش کنی که نتونی یه لحظه هم ازش جدا بشی انسان وابسته و غرق شده
میتونی هم تبدلیش کنی به یه مسکن که در هنگام درد و بیماری و نیاز التیام دردها و راهگشا واست باشه
پس همه چیز وابسته است به نوع نگاه خودمون
در مقاله ای که فرشته عزیز گذاشتن ارتباطات مجازی و اختلالهای روانی- رفتاری ذکر شده به نظر من این اختلالات میتونه در هر شخصیت وابسته بروز کنه . وابستگی هایی که در دنیای به اصطلاح حقیقی واسه افراد وابسته نسبت به شخصیت های حقیقی پیش میاد اختلالاتی کمتر از این موارد پیش نمیاره . نمونه اش تو تالار زیاد دیده میشه
نقل قول:
نوشته اصلی توسط فرشته مهربان
موضوعی که میباید به چشم خطر و آسیب به آن نگاه کرد، ابررسانههایی چون ماهواره و تلویزیون هستند که بیمحابا و بهگونهای سلطهگرانه، خود را به فضای خصوصی افراد تحمیل کردهاند و از این حیث، جهانی تکصدایی بهوجود آوردهاند.
با این مساله اصلا موافق نیستم اگر بخواهیم به این مساله به این شکل نگاه کنیم عملا رفت و آمد فرد در جامعه نیز برای او کم خطرتر و کم آسیب تر از ابر رسانه ها نخواهد بود .
یه مساله دیگه هم اینکه از طریق ارتباط مجازی میشه انواع ارتباط شفاهی (کلامی)- ارتباط کتبی (متنی)- ارتباط سازنده- ارتباط ویرانگر- ارتباط واقعی رو نیز تحت پوشش قرار داد بدون در نظر گرفتن بعد مسافت
