»» تفکر و روند کار ذهن در وقت تفکر >>>

[فرشته مهربان]

« فکر» یکی از اعمال ذهنی بشر و شگفت انگیزترین آنهاست. ذهن، اعمال چندی انجام می دهد. ما در اینجا فهرست وار آنها را بیان می کنیم تا عمل «فکر کردن » روشن شود و تعریف «فکر» مفهوم مشخصی در ذهن ما بیابد.


1 - اولین عمل ذهنتصویر پذیری از دنیای خارج است. ذهن از راه حواس بااشیاء خارجی ارتباط پیدا می کند و صورتهایی از آنها نزد خود گرد می آورد. حالتذهن از لحاظ این عمل حالت یک دوربین عکاسی است که صورتها را بر روی یک فیلم منعکس می کند. فرض کنید ما تاکنون به اصفهان نرفته بودیم و برای اولین باررفتیم و بناهای تاریخی آنجا را مشاهده کردیم. از مشاهده ی آنها یک سلسله تصویرها درذهن ما نقش می بندد. ذهن ما در این کار خود صرفاً «منفعل» است یعنی عمل ذهن ازاین نظر صرفاً «قبول» و «پذیرش» است.

2 - پس از آنکه از راه حواس، صورتهایی در حافظه ی خود گرد آوردیم، ذهن مابیکار نمی نشیند، یعنی کارش صرفاً انبار کردن صورتها نیست، بلکه صورتهای نگهداری شده را به مناسبتهایی از قرارگاه پنهان ذهن به صفحه ی آشکار خود ظاهرمی نماید. نام این عمل یادآوری است. یادآوری بی حساب نیست. گویی خاطرات ذهن ما مانند حلقه های زنجیر به یکدیگر بسته شده اند. یک حلقه که بیرون کشیده می شود پشت سرش حلقه ی دیگر، و پشت سر آن، حلقه ی دیگر ظاهر می شود و به اصطلاح علمای روان شناسی، معانی یکدیگر را «تداعی» می کنند. شنیده اید که می گویند:

«الکلامُ یَجُرّ الکَلام» سخن از سخن بشکفد. این همان تداعی معانی و تسلسل خواطر است.

پس ذهن ما علاوه بر صورت گیری و نقش پذیری که صرفاً «انفعال» است، وعلاوه بر حفظ و گردآوری، از «فعالیت» هم برخوردار است و آن این است که صورجمع شده را طبق یک سلسله قوانین معیّن که در روان شناسی بیان شده است به یاد می آورد.(مجموعه آثار استاد شهید مطهری، ج5، ص: 100)

عمل «تداعی معانی» روی صورتهای موجود جمع شده صورت می گیردبدون آنکه دخل و تصرفی و کم و زیادی صورت گیرد.